Kronika Chorina w obrazach

Prolog. Kraina jezior i buków

Północny wschód Brandenburgii, około godziny drogi od Berlina. Lodowce ostatniej epoki lodowcowej zostawiły tu wzgórza, setki jezior i piaszczyste równiny, które później porosły lasy bukowe i sosnowe.

Dziś to Rezerwat Biosfery Schorfheide-Chorin, a nieopodal rosną lasy bukowe wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego UNESCO. W XIII wieku było to pogranicze ziem askańskich, za którym leżały ziemie Słowian i Pomorza.

Prowadzisz wspólnotę mnichów cysterskich, którzy przybywają tu w 1258 roku. Twoje zadanie: modlić się i pracować, ora et labora, i wznieść klasztor, o którym będzie się mówić jeszcze za siedem wieków.

ŹródłoBiosphärenreservat Schorfheide-Chorin; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin)

Askańczycy i Marchia Brandenburska

Marchią Brandenburską rządził ród Askańczyków. W połowie XIII wieku krajem wspólnie władali bracia margrabiowie Jan I i Otto III.

Klasztory były ich oparciem: zagospodarowywały ziemię, zakładały folwarki i umacniały władzę na skraju ziem słowiańskich. Klasztor, który budujesz, pomyślano jako reprezentacyjną siedzibę i nekropolię Askańczyków.

W 1258 roku margrabiowie przekazali klasztorowi w Lehnin wsie i jeziora z zadaniem założenia nowego opactwa na większej wyspie jeziora Parstein.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258); Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg)

Biali mnisi

Zakon cystersów założyli w 1098 roku w Cîteaux w Burgundii mnisi, którzy chcieli żyć surowiej według Reguły św. Benedykta. Nosili habity z niebarwionej wełny, dlatego nazywano ich białymi mnichami.

Cystersi osiedlali się z dala od miast, nad wodą, i żyli z własnej pracy. Ich kościoły miały być skromne: bez wież, tylko z małą sygnaturką na kalenicy.

Klasztory rozprzestrzeniały się jak rodzina: opactwo macierzyste zakładało filie. Dla Mariensee, a więc i dla Chorina, macierzystym był Lehnin, również fundacja askańska.

ŹródłoBrandenburgisches Klosterbuch (2007); A. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V

Wyspa Mariensee

2 września 1258 roku margrabiowie polecili założyć opactwo cysterskie na wyspie jeziora Parstein. Nazwano je Mariensee, czyli „Jezioro Marii”. Dawna wyspa Pehlitzwerder jest dziś półwyspem.

Na wyspie stał słowiański gród pierścieniowy z późniejszym zamkiem; klasztor zbudowano obok. Margrabiego Jana I pochowano w niedokończonym kościele Mariensee; jego szczątki przeniesiono później do Chorina.

Z Mariensee zachowały się resztki murów i fundamenty; gdy przybył tu Theodor Fontane, miały zaledwie około dwóch stóp wysokości.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V; Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg); Th. Fontane, Wanderungen durch die Mark Brandenburg, Bd. 3 (1873)

Konwersi i grangie

Wspólnota cysterska miała dwa stany. Mnisi chórowi poświęcali więcej czasu modlitwie, a bracia konwersi, w większości chłopskiego pochodzenia, wykonywali większość prac gospodarczych.

Odległe folwarki zakonu nazywano grangiami. Konwersi mieszkali tam tygodniami, uprawiali pola i doglądali bydła. W Chorinie zbudowano dla nich osobne skrzydło zachodnie, ostatnie ze skrzydeł klasztoru.

Dzięki temu systemowi cystersi stali się słynnymi gospodarzami średniowiecznej Europy.

ŹródłoMuseum Eberswalde (Th. Sander); Brandenburgisches Klosterbuch (2007)

Przeprowadzka do Chorina

Wyspa okazała się nieodpowiednia: dokument z 1273 roku mówi o „wielu niedogodnościach”. Przeprowadzkę nad Choriner See, dzisiejsze Amtssee, postanowiono około 1266 roku; źródła datują początek budowy nowego kościoła na 1272 lub 1273 rok.

8 września 1273 roku margrabiowie oficjalnie zatwierdzili przeprowadzkę, a opactwo przyjęło nazwę Chorin. W nowym miejscu był już młyn, nadany opactwu w 1258 roku, a samo miejsce leżało nad jeziorem bliżej Eberswalde i Angermünde.

Klasztor budowano zgodnie z ruchem wskazówek zegara wokół dziedzińca. Fasadę zachodnią kościoła ukończono na końcu, około 1300 roku.

Jeszcze wcześniej, dokumentem z 1 kwietnia 1272 roku, margrabiowie Otto i Albrecht nadali klasztorowi Najświętszej Marii Panny w Chorinie dziewięć łanów ziemi pod Woltersdorfem. Później sprowadzono tu szczątki margrabiego Jana I i Chorin stał się miejscem pochówku jego linii Askańczyków. Na dawnej wyspie, dziś półwyspie Pehlitzwerder, wciąż widać resztki murów Mariensee; Theodor Fontane odwiedził je i opisał w „Wędrówkach po Marchii Brandenburskiej”.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258), XIV (1.4.1272), XVII (8.9.1273); Museum Eberswalde; Th. Fontane, Wanderungen durch die Mark Brandenburg, Bd. 3 (1873); Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg)

Cegielnia

Glinę kopano w pobliżu, wyrabiano z wodą i piaskiem i formowano w drewnianych formach. Surowe cegły schły tygodniami, a potem wypalano je w piecach polowych. Często tylko około jednej trzeciej wypału nadawało się do użytku.

Średniowieczne cegły w tak zwanym formacie klasztornym były większe od dzisiejszych, miały około 28 centymetrów długości. Do fryzów, żeber i obramień okien formowano kształtki, a w gotyku ceglanym część cegieł glazurowano, tak że mury lśniły ciemnymi pasami.

Zimą na budowie pracowało znacznie mniej rąk, więc i wyrób cegły miał swój sezon, tak jak w grze, gdzie latem cegieł przybywa szybciej.

ŹródłoKloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg); O. Stiehl, Backstein, in: Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte, Bd. I (1937), Sp. 1340–1345; G. Kiesow, Backstein ist nicht gleich Backstein, in: Monumente 3/2009; Hochschule Neubrandenburg: Ziegeleien allgemein (hs-nb.de); G. Binding, Bauwissen im Früh- und Hochmittelalter, in: Wissensgeschichte der Architektur, Bd. III, Berlin 2014

Dzień mnicha

Dzień cystersa dzieliły modlitwa, praca i lektura. Mnisi wstawali w nocy na wigilie, zimą długo przed świtem. Mówiono niewiele: w dormitorium, refektarzu i krużganku panowała cisza.

Od Wielkanocy do połowy września zwykle jedli dwa razy dziennie (latem w środy i piątki często tylko raz), przez resztę roku raz, a w Wielkim Poście dopiero wieczorem. Chleb, warzywa, rośliny strączkowe i ryby były podstawą, bo Reguła ograniczała mięso. Podczas posiłków jeden brat czytał na głos, a pozostali słuchali w milczeniu.

Między modlitwami przeplatały się praca w polu i warsztatach oraz „boska lektura”, czyli powolne, uważne czytanie Pisma.

ŹródłoRegula Benedicti, cap. 6, 8, 16, 38–42, 48

Liturgia godzin

Reguła św. Benedykta dzieliła dzień mnicha modlitwami: w nocy wigilie, o świcie jutrznia, potem pryma, tercja, seksta i nona, nieszpory i kompleta przed snem.

W grze są cztery z nich, ale według twojego rzeczywistego czasu: jutrznia o 6:00, seksta o 12:00, nieszpory o 18:00 i kompleta o 21:00. W tych godzinach Wiara się podwaja.

ŹródłoRegula Benedicti, cap. 8–18

Goście i pielgrzymi

Reguła św. Benedykta nakazuje przyjmować każdego gościa jak samego Chrystusa. Dlatego przy klasztorach były domy gościnne, a podróżni mogli liczyć na chleb i nocleg.

Pielgrzyma łatwo poznać po szerokim kapeluszu, kosturze i muszli, znaku pielgrzymki do Santiago de Compostela. W grze pielgrzymi przynoszą jałmużnę lub błogosławieństwo.

ŹródłoRegula Benedicti, cap. 53

Fasada zachodnia

Trójnawowa bazylika w Chorinie otrzymała swoją słynną fasadę zachodnią około 1300 roku. Historyk sztuki Georg Dehio nazwał kościół najważniejszym i najszlachetniejszym dziełem wczesnego gotyku w północnoniemieckiej architekturze ceglanej.

W zachodnim skrzydle zachowały się fragmenty średniowiecznych malowideł ściennych z około 1300 roku, w dużej mierze jednak jako kopia wykonana podczas restauracji w 1885 roku. Wspólnota cysterska mieszkała w Chorinie około 270 lat.

ŹródłoG. Dehio, Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Bd. 2 (1906); Museum Eberswalde; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); J. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268

Woda dla młynów i stawów

Z Amtssee wypływa rzeczka Ragöse, ale jej wody nie wystarczało dla klasztornych młynów i gospodarstwa. Dlatego mnisi wykopali Nettelgraben, kanał długi na kilka kilometrów, który doprowadzał dodatkową wodę z dorzecza jeziora Parstein do opactwa, jego stawów i młynów. Około 1400 roku opactwo miało jedenaście młynów wodnych.

Ryby były ważną częścią klasztornego stołu, bo reguła ograniczała mięso. Cystersi spiętrzali więc stawy, a margrabiowie nadawali klasztorowi prawa połowu, m.in. w Oderbergu.

Z budynków gospodarczych klasztoru do dziś przetrwały ruiny młyna i sam browar: w dawnym browarze mieści się dziś wystawa „Karl Friedrich Schinkel i Chorin”.

ŹródłoEigenbetrieb Kloster Chorin: 3 kleine Rundgänge – Das Kloster Chorin in seiner Landschaft (Faltblatt, 2019); A. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. XXX

Ziemie klasztoru

Askańczycy hojnie uposażyli klasztor: wyspy na jeziorze Parstein, wsie Pehlitz, Plawe, Brodowin i Chorin z ich jeziorami, szpital w Oderbergu i młyn na Ragöse.

Później opactwo kupiło lub otrzymało kolejne wsie, takie jak Ziethen i Briest. W szczytowym okresie jego główne ziemie obejmowały obszar około 40 na 40 kilometrów.

Aby zyskać miejsce nad jeziorem, opactwo wymieniło się ziemią z wendyjską wsią Ragöse, która otrzymała 32 łany w Parstein.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258), XX (25.9.1275), XXV (27.6.1277); Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org)

Dobra opactwa

Już w XIII wieku opactwo powiększało swoje ziemie: w 1275 roku margrabiowie Otto i Albrecht sprzedali mu wieś Ziethen, a w 1277 roku otrzymało w darze Briest. W 1320 roku książę meklemburski Henryk zatwierdził zakup Groß Ziethen od rycerza Redekina. W XIV i XV wieku opactwo dalej powiększało swoje dobra.

Ale w 1542 roku, kilka lat po wprowadzeniu reformacji w Brandenburgii, klasztor zostanie zsekularyzowany. O tym opowie następna epoka.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. XX, XXV, LV; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); J. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268

Koniec Askańczyków

Margrabia Waldemar zmarł w 1319 roku i został pochowany w Chorin. Rok później, w 1320 roku, brandenburska linia Askańczyków wygasła, a Marchia została bez margrabiego.

Opactwa, które Askańczycy założyli i uposażyli, musiały szukać nowych opiekunów. 30 listopada 1320 roku książę Rudolf Saski wziął Chorin pod swoją opiekę.

ŹródłoA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), regest of 30.11.1320; ADB 40 (1896) 677–687

Człowiek, który nazywał się Waldemarem

W 1348 roku pojawił się człowiek, który mówił, że jest margrabią Waldemarem i wrócił z długiej pielgrzymki, choć Waldemara pochowano w Chorin w 1319 roku.

Wiele miast i panów Marchii uznało go, ale w 1350 roku ogłoszono go oszustem. Kim był naprawdę, źródła nie mówią na pewno.

ŹródłoNDB 27 (2020) 294–295; ADB 40 (1896) 677–687

Księga ziemska z 1375 roku

W 1373 roku cesarz Karol IV kupił Marchię Brandenburską. By znać jej dochody, kazał sporządzić rejestr danin i powinności, zwany wtedy „Landbuch”, czyli księga ziemska.

Według listy pytań spisano na miejscu prawa i powinności niemal wszystkich wsi Teltowa, Havellandu, Zauche, Barnimu i Uckermarku. Wynik nie ucieszył cesarza: większość dochodów władcy dawno sprzedano.

ŹródłoF. Escher, Die Mark Brandenburg unter den frühen Hohenzollern. Eine historische Einführung, in: P. Knüvener, D. Schumann (Hg.), Die Mark Brandenburg unter den frühen Hohenzollern, Berlin 2015, S. 17–24

Wojna o Uckermark

W 1420 roku pod Angermünde, niedaleko Chorin, walczyli margrabia i książęta pomorscy.

Ich wojny o Uckermark trwały do 1427 roku.

ŹródłoStadt Angermünde, Stadtgeschichte; Encyclopaedia Britannica (1911)

Husyci pod Eberswalde

W kwietniu 1432 roku wojsko husyckie wkroczyło do Marchii Brandenburskiej. Najdalej na północ wysuniętym miejscem, do którego według źródeł dotarło, jest Gersdorf koło Eberswalde.

Bernau oparło mu się 23 kwietnia.

ŹródłoU. Tresp, Hussiteneinfall in die Mark Brandenburg 1432, brandenburgikon (2018)

Koniec klasztoru

W 1542 roku, kilka lat po wprowadzeniu reformacji w Brandenburgii, klasztor zsekularyzowano i zamieniono w domenę państwową. Budynki zaczęły niszczeć.

Jeszcze w 1797 roku architekt David Gilly widział w ruinie nad Amtssee jedynie malownicze miejsce, ale właśnie dlatego godne zachowania. Do wschodniej ściany kościoła były już wtedy dobudowane stajnie i spichrze.

ŹródłoMuseum Eberswalde; Klosterland e. V.; Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org)

Dżuma w Prenzlau

W latach 1709–1711 dżuma przeszła przez Uckermark. W sierpniu 1710 roku dotarła do Prenzlau.

Władze zarządziły kwarantannę i paszporty zdrowia: podróżni musieli pokazać, że przybywają z miejsca wolnego od zarazy.

ŹródłoF. Göse, Große Pest (1708–11), brandenburgikon (2020)

Osuszenie Oderbruchu

W ciągu sześciu lat, od 1747 do 1753 roku, zmienne koryto Odry z wieloma meandrami utrwalono przekopami i wałami. Kanał między Güstebiese a Hohensaaten skrócił rzekę o około 20 kilometrów.

Od 1753 roku do osuszonego Oderbruchu przybywali osadnicy z wielu krajów Europy i powstały nowe, regularnie rozplanowane wsie.

ŹródłoJ. Peters, Die Zukunft des Oderbruchs, bpb (2012)

Francuzi w Marchii

14 października 1806 roku Prusy poniosły klęskę pod Jeną i Auerstedt, a wojska francuskie zajęły Berlin i Marchię.

Okupanci żądali od miast i majątków żywności i paszy; siano i słomę dla koni trzeba było dostarczać w krótkim terminie.

ŹródłoR. Schmidt, Geschichte der Stadt Eberswalde, Bd. 2 ([1941]) 107–109; ADB 12 (1880) 685–686

Schinkel ratuje ruinę

W latach 1816–1817 Chorin dokładnie zbadał architekt Karl Friedrich Schinkel. Napisał, że wobec rzadkości takich zabytków w prowincji zachowanie tej ruiny staje się obowiązkiem.

W 1827 roku na skraju terenu postawiono nowy budynek gospodarczy, a w 1828 roku usunięto stajnie i spichrze przy kościele. Później Ludwig Persius na zlecenie króla Fryderyka Wilhelma IV ponownie podjął ratowanie kościoła. Wschodnie skrzydło straciło piętro i kapitularz w latach 70. XVIII wieku; w 1832 roku naprawiono je według planów z kręgu Schinkla.

W raporcie dla pruskiego urzędu budowlanego (szkic z grudnia 1816 roku, wersja ostateczna z 8 stycznia 1817 roku) Schinkel opisał znaczne pozostałości budynków klasztornych, pod wieloma względami godne uwagi jako dzieła staroniemieckiej architektury („in vieler Hinsicht als Werke altdeutscher Baukunst merkwürdig”). Kościół bez sklepień służył wtedy jako stodoła i drewutnia. Gabinet Rycin w Berlinie przechowuje serię jego rysunków Chorina, wykonanych zapewne głównie na miejscu.

Po pierwszych pracach w latach 1834–1842 przy ruinie znów nic nie robiono. W lipcu 1842 roku Ludwig Persius obejrzał kościół z polecenia Fryderyka Wilhelma IV, sporządził dokładne rysunki pomiarowe i zaproponował, by najpierw odbudować go tylko na tyle, by dać miejsce małej gminie („um der kleinen Gemeinde Platz in derselben zu geben”).

ŹródłoJ. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268; Museum Eberswalde (Th. Sander); Kupferstichkabinett SMB (SM 17b)

Cholera w 1831 roku

W 1831 roku cholera po raz pierwszy dotarła do Prus, a w sierpniu wybuchła w prowincji Brandenburgia.

Władze stawiały kordony sanitarne i zakazywały kontaktów z miejscami, gdzie szalała choroba.

ŹródłoR. Schmidt, Geschichte der Stadt Eberswalde, Bd. 2 ([1941]) 136–137; C. Jütte, Die Choleraepidemie 1831, LeMO, DHM (2015)

Chorin dziś

W 1997 roku dawny klasztor przejął miejscowy urząd Amt Britz-Chorin. Od 1964 roku Choriner Musiksommer, jeden z najbardziej znanych festiwali muzycznych Brandenburgii, latem wypełnia kościół, a w Amtssee można się kąpać.

Wokół jeziora prowadzą szlaki piesze, a bezpłatna aplikacja „Kloster Chorin 3D” pokazuje opactwo w czasach cystersów.

Wszystko, co zbudowałeś w grze, możesz zobaczyć na żywo: podróż z Berlina trwa około godziny.

ŹródłoKloster Chorin (kloster-chorin.org); Choriner Musiksommer e. V.; Kloster Chorin, Jahreskalender 2022

Powódź na Odrze

W lipcu 1997 roku Odra wylała. 30 lipca pęknięcie wału pod Hohenwutzen sięgnęło jego korony i wydawało się, że Oderbruch zostanie zalany.

Tysiące pomocników go uratowały: napełniły osiem milionów worków z piaskiem.

ŹródłoStaatskanzlei Brandenburg, Pressemitteilung zum Oderhochwasser 1997 (15.07.2017); J. Peters, Die Zukunft des Oderbruchs, bpb (2012)