Resimlerle Chorin vakayinamesi

Önsöz. Göller ve kayınlar diyarı

Brandenburg’un kuzeydoğusu, Berlin’e yaklaşık bir saat. Son Buzul Çağı’nın buzulları burada tepeler, yüzlerce göl ve kumlu ovalar bıraktı; bunlar sonradan kayın ve çam ormanlarıyla kaplandı.

Bugün burası Schorfheide-Chorin Biyosfer Rezervi; hemen yakınında UNESCO Dünya Doğa Mirası listesindeki kayın ormanları var. 13. yüzyılda ise Askanya topraklarının sınırıydı; ötesinde Slav ve Pomeranya toprakları uzanıyordu.

1258’de buraya gelen bir Sistersiyen keşiş topluluğunu yönetiyorsun. Görevin: dua etmek ve çalışmak (ora et labora) ve yedi yüzyıl sonra bile konuşulacak bir manastır kurmak.

KaynakBiosphärenreservat Schorfheide-Chorin; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin)

Askanyalılar ve Brandenburg Markı

Brandenburg Markı’nı Askanya hanedanı yönetiyordu. 13. yüzyılın ortasında kardeş markgraflar I. Johann ve III. Otto ülkeyi birlikte yönetti.

Manastırlar onların dayanağıydı: toprakları açtılar, çiftlikler kurdular ve Slav topraklarının kenarında iktidarı sağlamlaştırdılar. İnşa ettiğin manastır, Askanyalıların hanedan manastırı ve mezar yeri olarak düşünülmüştü.

1258’de markgraflar Lehnin Manastırı’na, Parstein Gölü’ndeki büyük adada yeni bir manastır kurma göreviyle köyler ve göller verdi.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258); Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg)

Beyaz keşişler

Sistersiyen tarikatı 1098’de Burgonya’daki Cîteaux’da, Aziz Benedictus Kuralı’na daha sıkı uymak isteyen keşişler tarafından kuruldu. Boyanmamış yünden cüppeler giydikleri için beyaz keşişler diye anıldılar.

Sistersiyenler şehirlerden uzakta, su kenarına yerleşti ve kendi emekleriyle geçindi. Kiliseleri sade olmalıydı: çan kulesi yok, yalnızca çatı mahyasında küçük bir kulecik.

Manastırlar bir aile gibi yayıldı: ana manastır kız manastırlar kurdu. Mariensee’nin, dolayısıyla Chorin’in ana manastırı, yine bir Askanya vakfı olan Lehnin’di.

KaynakBrandenburgisches Klosterbuch (2007); A. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V

Mariensee adası

2 Eylül 1258’de markgraflar Parstein Gölü’ndeki bir adada bir Sistersiyen manastırı kurulmasını emretti. Adı Mariensee, yani “Meryem’in gölü” oldu. Eskiden ada olan Pehlitzwerder bugün bir yarımada.

Adada bir Slav halka surlu yerleşimi ve sonradan yapılmış bir kale vardı; manastır onun yanına kuruldu. Markgraf I. Johann, Mariensee’nin bitmemiş kilisesine gömüldü; kalıntıları daha sonra Chorin’e taşındı.

Mariensee’den duvar kalıntıları ve temeller günümüze ulaştı; Theodor Fontane geldiğinde yükseklikleri yalnızca iki ayak kadardı.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V; Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg); Th. Fontane, Wanderungen durch die Mark Brandenburg, Bd. 3 (1873)

Konversler ve granjlar

Bir Sistersiyen topluluğunun iki zümresi vardı. Koro keşişleri zamanlarının çoğunu duaya ayırır, çoğu köylü kökenli konvers kardeşler ise tarım işlerinin büyük kısmını yapardı.

Tarikatın uzak çiftliklerine granj denirdi. Konversler orada haftalarca yaşar, tarlaları işler ve hayvanlara bakardı. Chorin’de onlar için, kanatların en son yapılanı olan ayrı bir batı kanadı inşa edildi.

Bu sistem Sistersiyenleri Orta Çağ Avrupası’nın ünlü çiftçileri yaptı.

KaynakMuseum Eberswalde (Th. Sander); Brandenburgisches Klosterbuch (2007)

Chorin’e taşınma

Ada elverişsiz çıktı: 1273 tarihli belge “birçok zahmetten” söz eder. Bugünkü Amtssee olan Chorin Gölü’ne taşınma 1266 dolaylarında kararlaştırıldı; kaynaklar yeni kilisenin inşaatını 1272 ya da 1273’e tarihler.

8 Eylül 1273’te markgraflar taşınmayı resmen onayladı ve manastır Chorin adını aldı. Yeni yerde manastıra 1258’de verilmiş bir değirmen zaten vardı ve burası bir gölün kıyısında, Eberswalde ile Angermünde’ye daha yakındı.

Manastır avlunun çevresinde saat yönünde inşa edildi. Kilisenin batı cephesi en son, 1300 civarında tamamlandı.

Daha önce, 1 Nisan 1272 tarihli bir belgeyle markgraflar Otto ve Albrecht, Chorin’deki Meryem Manastırı’na Woltersdorf yakınında dokuz hufe toprak bağışladı. Sonra Markgraf I. Johann’ın kalıntıları buraya getirildi ve Chorin, Askanya hanedanının bu kolunun mezar yeri oldu. Bugün Pehlitzwerder yarımadası olan eski adada Mariensee’nin duvar kalıntıları hâlâ görülebilir; Theodor Fontane onları ziyaret etti ve “Brandenburg Markında Gezintiler” adlı eserinde anlattı.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258), XIV (1.4.1272), XVII (8.9.1273); Museum Eberswalde; Th. Fontane, Wanderungen durch die Mark Brandenburg, Bd. 3 (1873); Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg)

Tuğlahane

Kil yakında kazılır, su ve kumla yoğrulur, tahta kalıplarda biçimlendirilirdi. Ham tuğlalar haftalarca kurur, sonra tarla fırınlarında pişirilirdi. Çoğu zaman bir fırınlamadan yalnızca üçte bir kadarı kullanılabilirdi.

Sözde manastır formatındaki Orta Çağ tuğlaları bugünkülerden büyüktü, yaklaşık 28 santimetre uzunluğundaydı. Frizler, nervürler ve pencere çerçeveleri için biçimli tuğlalar yapılır, Tuğla Gotiği’nde bazı tuğlalar sırlanırdı; böylece duvarlarda koyu şeritler parlardı.

Kışın şantiyelerde çok daha az el çalışırdı; bu yüzden tuğla işinin de bir mevsimi vardı, tıpkı tuğlanın yazın daha hızlı geldiği oyunda olduğu gibi.

KaynakKloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org); D. Schumann, Markgräfliches Hauskloster, in: Offene Kirchen 2022 (Förderkreis Alte Kirchen Berlin-Brandenburg); O. Stiehl, Backstein, in: Reallexikon zur Deutschen Kunstgeschichte, Bd. I (1937), Sp. 1340–1345; G. Kiesow, Backstein ist nicht gleich Backstein, in: Monumente 3/2009; Hochschule Neubrandenburg: Ziegeleien allgemein (hs-nb.de); G. Binding, Bauwissen im Früh- und Hochmittelalter, in: Wissensgeschichte der Architektur, Bd. III, Berlin 2014

Bir keşişin günü

Bir Sistersiyenin günü dua, çalışma ve okuma arasında bölünürdü. Keşişler gece Vigiliae için kalkardı, kışın şafaktan çok önce. Az konuşulurdu: yatakhanede, yemekhanede ve revakta sessizlik hüküm sürerdi.

Paskalya’dan eylül ortasına kadar genellikle günde iki kez yerlerdi (yazın çarşamba ve cuma günleri çoğu zaman yalnızca bir kez); yılın geri kalanında bir kez, büyük perhizde ise ancak akşam. Kural eti kısıtladığı için ekmek, sebze, baklagiller ve balık temel yiyeceklerdi. Yemek sırasında bir kardeş yüksek sesle okur, ötekiler sessizce dinlerdi.

Dualar arasında tarlada ve atölyelerde çalışma ile Kutsal Kitap’ın yavaş ve derin okunması olan “ilahi okuma” sırayla gelirdi.

KaynakRegula Benedicti, cap. 6, 8, 16, 38–42, 48

Saatlerin litürjisi

Aziz Benedictus Kuralı keşişin gününü dualarla bölerdi: gece Vigiliae, şafakta Laudes, ardından Prima, Tertia, Sexta ve Nona, Vesper ve uykudan önce Completorium.

Oyunda dördü var, ama senin gerçek saatinle: 6:00’da Laudes, 12:00’de Sexta, 18:00’de Vesper ve 21:00’de Completorium. Bu saatlerde İman ikiye katlanır.

KaynakRegula Benedicti, cap. 8–18

Misafirler ve hacılar

Aziz Benedictus Kuralı her misafirin Mesih’in kendisi gibi karşılanmasını emreder. Bu yüzden manastırların konukevleri vardı ve yolcular ekmek ve yatak bulabilirdi.

Hacılar geniş şapkaları, asaları ve Santiago de Compostela hac yolunun simgesi olan deniz kabuğuyla kolayca tanınır. Oyunda sadaka ya da lütuf getirirler.

KaynakRegula Benedicti, cap. 53

Batı cephesi

Chorin’in üç nefli bazilikası ünlü batı cephesini 1300 civarında kazandı. Sanat tarihçisi Georg Dehio kiliseyi Kuzey Alman tuğla mimarisinde Erken Gotik’in en önemli ve en asil eseri olarak nitelendirdi.

Batı kanadında 1300 dolaylarından kalma Orta Çağ duvar resimlerinin parçaları korunmuştur, ancak büyük ölçüde 1885 restorasyonunda yapılmış bir kopya olarak. Sistersiyen topluluğu Chorin’de yaklaşık 270 yıl yaşadı.

KaynakG. Dehio, Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Bd. 2 (1906); Museum Eberswalde; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); J. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268

Değirmenler ve göletler için su

Amtssee’den küçük Ragöse deresi çıkar, ama suyu manastırın değirmenlerine ve işlerine yetmezdi. Bu yüzden keşişler Nettelgraben’i kazdı: Parstein Gölü havzasından manastıra, göletlerine ve değirmenlerine ek su getiren birkaç kilometrelik bir kanal. 1400 dolaylarında manastırın on bir su değirmeni vardı.

Kural eti kısıtladığı için balık manastır sofrasının önemli bir parçasıydı. Sistersiyenler göletler kurdu, markgraflar da manastıra Oderberg dahil balıkçılık hakları tanıdı.

Manastırın yardımcı yapılarından değirmenin kalıntıları ve bira evinin kendisi bugüne ulaştı: eski bira evinde artık “Karl Friedrich Schinkel ve Chorin” sergisi var.

KaynakEigenbetrieb Kloster Chorin: 3 kleine Rundgänge – Das Kloster Chorin in seiner Landschaft (Faltblatt, 2019); A. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. XXX

Manastırın toprakları

Askanyalılar manastıra cömertçe bağışta bulundu: Parstein Gölü’ndeki adalar, gölleriyle birlikte Pehlitz, Plawe, Brodowin ve Chorin köyleri, Oderberg’deki hastane ve Ragöse üzerindeki değirmen.

Manastır daha sonra Ziethen ve Briest gibi başka köyler satın aldı ya da armağan olarak aldı. En geniş hâlinde çekirdek toprakları yaklaşık 40’a 40 kilometreye yayılıyordu.

Göl kıyısındaki yer için manastır, Vend köyü Ragöse ile toprak takası yaptı; köy, Parstein’da 32 hufe aldı.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. V (2.9.1258), XX (25.9.1275), XXV (27.6.1277); Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org)

Altın çağında manastır mülkleri

Manastır daha 13. yüzyılda topraklarını büyüttü: 1275’te markgraflar Otto ve Albrecht ona Ziethen köyünü sattı, 1277’de de Briest’i armağan olarak aldı. 1320’de Mecklenburg Prensi Heinrich, Groß Ziethen’in şövalye Redekin’den satın alınmasını onayladı. 14. ve 15. yüzyıllarda manastır topraklarını genişletmeyi sürdürdü.

Ama 1542’de, Reformasyon Brandenburg’a ulaştıktan birkaç yıl sonra, manastır sekülerleştirilecek. Bunu bir sonraki çağ anlatacak.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), Nr. XX, XXV, LV; Klosterland e. V. (Faltblatt Chorin); J. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268

Askanilerin sonu

Markgraf Waldemar 1319’da öldü ve Chorin’e gömüldü. Bir yıl sonra, 1320’de Askanilerin Brandenburg kolu sona erdi ve mark markgrafsız kaldı.

Askanilerin kurduğu ve bağışlarla donattığı manastırlar yeni koruyucular aramak zorunda kaldı. 30 Kasım 1320’de Saksonya Dükü Rudolf, Chorin’i koruması altına aldı.

KaynakA. F. Riedel, Codex diplomaticus Brandenburgensis A XIII (1857), regest of 30.11.1320; ADB 40 (1896) 677–687

Kendine Waldemar diyen adam

1348’de, uzun bir hac yolculuğundan dönen Markgraf Waldemar olduğunu söyleyen bir adam ortaya çıktı; oysa Waldemar 1319’da Chorin’e gömülmüştü.

Markın pek çok kenti ve beyi onu tanıdı, ama 1350’de sahtekâr ilan edildi. Gerçekte kim olduğunu kaynaklar kesin olarak söylemiyor.

KaynakNDB 27 (2020) 294–295; ADB 40 (1896) 677–687

1375 Toprak Defteri

İmparator IV. Karl 1373’te Brandenburg Markı’nı satın aldı. Gelirlerini bilmek için vergi ve yükümlülüklerin bir kaydını hazırlattı; buna o zaman Landbuch, yani toprak defteri deniyordu.

Bir soru listesine göre Teltow, Havelland, Zauche, Barnim ve Uckermark’taki neredeyse her köyün hak ve yükümlülükleri yerinde kaydedildi. Sonuç imparatoru pek sevindirmedi: hükümdarın gelirlerinin çoğu çoktan satılmıştı.

KaynakF. Escher, Die Mark Brandenburg unter den frühen Hohenzollern. Eine historische Einführung, in: P. Knüvener, D. Schumann (Hg.), Die Mark Brandenburg unter den frühen Hohenzollern, Berlin 2015, S. 17–24

Uckermark savaşı

1420’de markgraf ile Pomeranya dükleri, Chorin’den pek uzak olmayan Angermünde’de çarpıştı.

Uckermark için aralarındaki savaşlar 1427’ye kadar sürdü.

KaynakStadt Angermünde, Stadtgeschichte; Encyclopaedia Britannica (1911)

Eberswalde yakınlarında Hussitler

Nisan 1432’de bir Hussit ordusu Brandenburg Markı’na girdi. Kaynaklara göre ulaştığı en kuzeydeki yer Eberswalde yakınlarındaki Gersdorf’tur.

Bernau 23 Nisan’da ona karşı dayandı.

KaynakU. Tresp, Hussiteneinfall in die Mark Brandenburg 1432, brandenburgikon (2018)

Manastırın sonu

1542’de, Reformasyon Brandenburg’a ulaştıktan birkaç yıl sonra manastır sekülerleştirildi ve bir devlet çiftliğine dönüştürüldü. Yapıları çürümeye başladı.

1797’de bile mimar David Gilly Amtssee kıyısındaki harabeyi yalnızca pitoresk bir yer olarak, ama tam da bu yüzden korunmaya değer gördü. Kilisenin doğu tarafına ahırlar ve ambarlar eklenmişti.

KaynakMuseum Eberswalde; Klosterland e. V.; Kloster Chorin: Geschichte (kloster-chorin.org)

Prenzlau’da veba

1709–1711 yıllarında veba Uckermark’tan geçti. Ağustos 1710’da Prenzlau’ya ulaştı.

Yetkililer karantina ve sağlık pasaportu buyurdu: yolcular vebasız bir yerden geldiklerini göstermek zorundaydı.

KaynakF. Göse, Große Pest (1708–11), brandenburgikon (2020)

Oderbruch’un kurutulması

Altı yılda, 1747’den 1753’e kadar, Oder’in pek çok menderesli değişken yatağı yarmalar ve setlerle sabitlendi. Güstebiese ile Hohensaaten arasındaki bir kanal nehri yaklaşık 20 kilometre kısalttı.

1753’ten itibaren kurutulan Oderbruch’a Avrupa’nın pek çok ülkesinden yerleşimciler geldi ve düzenli planlanmış yeni köyler kuruldu.

KaynakJ. Peters, Die Zukunft des Oderbruchs, bpb (2012)

Markta Fransızlar

14 Ekim 1806’da Prusya, Jena ve Auerstedt’te yenildi ve Fransız birlikleri Berlin’i ve markı işgal etti.

İşgalciler kentlerden ve malikânelerden yiyecek ve yem istedi; atları için kuru ot ve saman kısa sürede teslim edilmek zorundaydı.

KaynakR. Schmidt, Geschichte der Stadt Eberswalde, Bd. 2 ([1941]) 107–109; ADB 12 (1880) 685–686

Schinkel harabeyi kurtarıyor

1816–1817’de mimar Karl Friedrich Schinkel Chorin’i ayrıntılı biçimde inceledi. Bu eyalette böyle anıtların ne kadar nadir olduğu düşünülünce bunu korumanın bir görev haline geldiğini yazdı.

1827’de alanın kenarına yeni bir çiftlik binası yapıldı ve 1828’de kiliseye bitişik ahırlar ve ambarlar kaldırıldı. Daha sonra Ludwig Persius, Kral IV. Friedrich Wilhelm’in görevlendirmesiyle kilisenin kurtarılmasını yeniden üstlendi. Doğu kanadı 1770’lerde üst katını ve kapitül salonunu yitirmişti; 1832’de Schinkel’in çevresinden gelen planlarla onarıldı.

Schinkel, Prusya yapı dairesi için yazdığı raporda (taslak Aralık 1816, son metin 8 Ocak 1817) manastır binalarının önemli kalıntılarını, pek çok bakımdan eski Alman mimarisinin eserleri olarak dikkat çekici diye anlattı (“in vieler Hinsicht als Werke altdeutscher Baukunst merkwürdig”). O sırada tonozsuz kilise ambar ve odunluk olarak kullanılıyordu. Berlin’deki Kupferstichkabinett, Chorin’i gösteren ve büyük olasılıkla çoğu yerinde yapılmış bir dizi çizimini saklar.

İlk çalışmalardan sonra 1834’ten 1842’ye kadar harabede yine hiçbir şey yapılmadı. Temmuz 1842’de Ludwig Persius, IV. Friedrich Wilhelm adına kiliseyi inceledi, ayrıntılı rölöve çizimleri yaptı ve kilisenin önce yalnızca küçük cemaate yer açacak kadar onarılmasını önerdi (“um der kleinen Gemeinde Platz in derselben zu geben”).

KaynakJ. Raue, Ein Mittelalterbild im Rahmen von Ordnung, Pflicht und Schönheit, in: N.-J. von Möllendorff, V. Ummenhofer (Hg.), Mittelalterbilder und Denkmalpflege, Bamberg 2023, S. 241–268; Museum Eberswalde (Th. Sander); Kupferstichkabinett SMB (SM 17b)

1831 kolerası

1831’de kolera ilk kez Prusya’ya ulaştı ve ağustosta Brandenburg Eyaleti’nde baş gösterdi.

Yetkililer sağlık kordonları kurdu ve hastalığın kol gezdiği yerlerle teması yasakladı.

KaynakR. Schmidt, Geschichte der Stadt Eberswalde, Bd. 2 ([1941]) 136–137; C. Jütte, Die Choleraepidemie 1831, LeMO, DHM (2015)

Bugünkü Chorin

1997’de eski manastırı yerel Amt Britz-Chorin devraldı. 1964’ten beri Brandenburg’un en tanınmış müzik festivallerinden Choriner Musiksommer yazın kiliseyi dolduruyor. Amtssee’de yüzmek de mümkün.

Gölün çevresinde yürüyüş yolları var ve ücretsiz “Kloster Chorin 3D” uygulaması manastırı Sistersiyenler döneminde gösteriyor.

Oyunda inşa ettiğin her şeyi yerinde görebilirsin: Berlin’den yolculuk yaklaşık bir saat sürer.

KaynakKloster Chorin (kloster-chorin.org); Choriner Musiksommer e. V.; Kloster Chorin, Jahreskalender 2022

Oder seli

Temmuz 1997’de Oder taştı. 30 Temmuz’da Hohenwutzen’deki setteki bir çatlak setin tepesine ulaştı ve Oderbruch’un sular altında kalacağı sanıldı.

Binlerce gönüllü onu kurtardı: sekiz milyon kum torbası doldurdular.

KaynakStaatskanzlei Brandenburg, Pressemitteilung zum Oderhochwasser 1997 (15.07.2017); J. Peters, Die Zukunft des Oderbruchs, bpb (2012)